18. decembar 2013. | 00:15 | Izvor: Tanjug

Vremeplov: Rođen Franc Ferdinand

NOVI SAD –

Na današnji dan 1863. godine rođen je austrougarski prestolonaslednik nadvojvoda Franc Ferdinand, čije je ubistvo u Sarajevu 1914. Austro-Ugarska iskoristila kao izgovor za napad na Srbiju, započevši tako Prvi svetski rat. Bio je vrhovni inspektor austrougarske kopnene vojske i mornarice i nosilac ideje širenja Austro-Ugarske zaposedanjem Srbije. Bio je izraziti pristalica katoličkog ekskluzivizma i stroge isključivosti prema pravoslavlju. Posle velikih demonstrativnih vojnih manevara u Bosni, provokativno je izabrao srpski nacionalni praznik Vidovdan za posetu Sarajevu, što je platio glavom.

...

Danas je sreda, 18. decembar, 352. dan 2013. Do kraja godine ima 13 dana.

1398 – Mongolsko-turanski vojskovođa Tamerlan (Timur Lenk) zauzeo je indijski grad Delhi.

1626 – Rođena je švedska kraljica Kristina Augusta, koja je 1644. okončala rat s Danskom i 1648. Tridesetogodišnji rat, učinivši Švedsku velikom silom, a Baltik “švedskim morem”. Kraljica je postala 1632, u osmoj godini života, a krunisana je 12 godina docnije. Na dvoru je okupljala učene ljude i bila je mecena nekolicini naučnika i umetnika, među kojima se nalazio i Rene Dekart. Prinuđena je da abdicira 1654. zbog tajnog prelaska u rimokatolicizam. Ostatak života provela je putujući po Evropi, da bi se na kraju nastanila u Rimu, gde je i umrla.

1709 – Rođena je ruska carica Jelisaveta Petrovna Romanov, ćerka Petra Velikog. Njena vladavina, od 1741. do 1762. nije obeležena teritorijalnim širenjem Rusije kakvo je bilo karakteristične za njenog oca, kao i za Katarinu Veliku, koja je na presto došla svega nekoliko meseci nakon Jelisavetine smrti.

1737 – Umro je italijanski majstor Antonio Stradivari, najpoznatiji svetski graditelj violina i drugih gudačkih instrumenata, koji je napravio oko 1.100 violina, viola i gitara. S njegovim potpisom sačuvano je oko 500 violina, 12 viola i 50 violončela. Stručnjaci nisu pronikli u tajnu savršenstva rezonance njegovih violina. Zna se da je drvo kupovao u Dalmaciji, uglavnom jelovo i vrbovo, ali se ne zna hemijski sastav laka – od svetlo crvene do tamno crvene – kojim je premazivao instrumente.

1803 – Umro je nemački pisac, istoričar, filozof i protestanski teolog Johan Gotfrid fon Herder, koji je delom “Ideje o filozofiji istorije čovečanstva” znatno uticao na mladog Johana Volfganga Getea, književni pokret “Šturm und drang” i čitav nemački romantizam. Kao filozof pokušao je da izmiri materijalizam Baruha Spinoze sa idealizmom Vilhelma Lajbnica i bio je protivnik formalizma Imanuela Kanta. Jedno od njegovih glavnih dela je zbirka narodnih pesama “Glasovi naroda u pesmama” u kojoj su i četiri srpske pesme, uključujući “Hasanaginicu” u Geteovom prevodu. Bitno je doprineo popularisanju Srba (i Slovena uopšte) u intelektualnim krugovima na Zapadu.

1856 – Rođen je engleski fizičar Džozef Džon Tomson, predsednik Kraljevskog društva u Londonu, profesor Univerziteta u Kembridžu, dobitnik Nobelove nagrade za fiziku 1906. Otkrio je 1897. elektron, takođe atomističku strukturu elektriciteta i dao naučni osnov provođenja elektriciteta kroz gasove.

1865 – Predstavnici pobedničkih država Severa i poražene Konfederacije južnih džava potvrdili su 13. amandman Ustava SAD kojim je ropstvo formalno ukinuto, u stvarnosti rasna podvojenost potrajala je još dugo.

1879 – Rođen je švajcarski slikar Paul Kle, koji je s Valerijem Kandinskim i Francom Markom začeo apstraktno slikarstvo i osnovao grupu “Plavi jahač”. Njegova dela čudesne mašte i bogate invencije odlikuju osećajnost i poetičnost i otvorila su nove puteve savremenog slikarstva. Napisao je knjigu “Pedagoška beležnica” i dnevnik “Otisci polusna”.

1903 – Američko-panamskim ugovorom zona Panamskog kanala stavljena je pod kontrolu SAD.

1911 – Rođen je američki filmski režiser Žil Dasen. Stvarao je filmove kriminalističkog žanra s dozom političke angažovanosti. Početkom pedesetih godina 20. veka, u vreme makartističke antikomunističke kampanje, optužen je za antiameričku delatnost i onemogućen da radi u SAD, posle čega se doselio u Evropu i snimao je u Francuskoj i Grčkoj. Filmovi: “Naci agent”, “Brutalna snaga”, “Goli grad”, “Rififi”, “Onaj koji mora da umre”, “Zakon”, “Nikad nedeljom”, “Fedra”, “Topkapi”.

1913 – Rođen je nemački državnik Vili Brant, pravo ime bilo mu je Herbert Ernst Karl Fram, dobitnik Nobelove nagrade za mir 1971. Bio je kancelar Zapadne Nemačke od 1969. do 1974. kad je podneo ostavku jer je otkriveno da je jedan od njegovih bliskih saradnika istočnonemački špijun. Posle dolaska nacista na vlast 1933. emigrirao je, i u Drugom svetskom ratu borio se u pokretu otpora u Norveškoj. Vrativši se u zemlju posle rata ubrzo je izbio u prvi plan u Socijaldemokratskoj partiji, a 1957. izabran je za gradonačelnika Zapadnog Berlina, ostavši na tom položaju do 1966. U koalicionoj vladi demohrišćanina Kurta Kizingera bio je vicekancelar i šef diplomatije. Posle izbora 1969. kao šef Socijaldemokratske stranke formirao je koalicionu vladu s liberalima. Vodio je politiku popuštanja, posebno prema istočnoevropskim zemljama – čiji je simbolični vrhunac bilo poklonjenje u prestonici Poljske Varšavi 1970. žrtvama nacizma – i veoma je doprineo stabilizaciji u Evropi. Posle 1974. kad se povukao s položaja, predvodio je Socijalističku internacionalu.

1916 – Francuzi su kod Verdena, snažno utvrđene tačke na Zapadnom frontu, posle desetomesečne bitke, u Prvom svetskom ratu, potukli Nemce, koji su prethodno pokušali proboj masovnom ofanzivom, uz do tada neviđenu artiljerijsku pripremu. U najmasovnijoj i najkrvavijoj bici rata, poginulo je 543.000 Francuza i 434.000 Nemaca.

1925 – Rođen je Zdravko Randić, filmski reditelj, koji je ostavio dubok trag u istoriji srpske kinematografije. Karijeru je započeo 1953. kao asistent režije u filmu “Daleko je sunce”. Debitovao je filmom “Cipelice na asfaltu” 1956. a svoje najznačajnije filmove “Opklada” i “Tragovi crne devojke” snimio je sedamdesetih 20. veka, po scenarijima Živojina Pavlovića i Aleksandra Tišme. Drugi filmovi: “Zemljaci”, “Leptirov oblak”.

1935 – Edvard Beneš izabran je za predsednika Čehoslovačke, četiri dana posle ostavke prvog šefa te države Tomaša Masarika.

1940 – Tajnim planom pod šifrom “Operacija Barbarosa”, vođa Nemačke Adolf Hitler naredio je u Drugom svetskom ratu Generalštabu nemačke armije da pripremi invaziju na Rusiju.

1948 – Holandija je obnovila ofanzivu u bivšoj koloniji Indoneziji (Holandska Istočna Indija), koja je proglasila nezavisnost 1945. i zarobila vladu Ahmeda Sukarna, prekršivši sporazum kojim je 1946. priznala njegovu vladu. Sukarno i još desetak vođa su oterani u progonstvo, ali je pod pritiskom pokreta otpora i svetskog javnog mnjenja Holandija sporazumom u Hagu 1949. bezuslovno priznala suverenitet Indonezije – bez Zapadnog Irijana.

1956 – Japan je primljen u Ujedinjene nacije. Mirovni ugovor s Japanom u septembru 1951. u San Francisku potpisalo je 48 zemalja, ali ne i Sovjetski Savez, s kojim je Japan okončao ratno stanje tek 19. oktobra 1956. što mu je otvorilo vrata svetske organizacije.

1961 – Indijska armija ušla je u Gou, portugalsku kolonijalnu enklavu na zapadnoj obali Indije. Goa je bila portugalska od samog početka 16 veka.

1970 – U Italiji je posle višegodišnjih sučeljavanja stupio na snagu zakon o razvodu braka, uprkos protivljenju rimokatoličke crkve.

1972 – Amerikanci su u Vijetnamskom ratu otpočeli masovno bombardovanje glavnog grada Vijetnama Hanoja i tokom 12 narednih dana i noći, nazvanih “božićnjim bombardovanjem”, bombe iz džinovskih aviona “B 52” usmrtile su više od 1.600 vijetnamskih civila. Takođe je poginulo ili je zarobljeno 70 američkih pilota.

1980 – Umro je sovjetski državnik Aleksej Nikolajevič Kosigin, predsednik vlade Sovjetskog Saveza. U Crvenu armiju stupio je 1918. kao dobrovoljac, u 15. godini, a u vreme najžešćih staljinističkih čistki između 1935. i 1938. napredovao je od predradnika do direktora tekstilne fabrike i gradonačelnika Lenjingrada, posle čega je nastavio da se uspinje ka vrhu vlasti. Od 1940. do 1953. bio je potpredsedenik Saveta narodnih komesara, odnosno Ministarskog saveta, a 1960. prvi potpredsednik Ministarskog saveta Sovjetskog Saveza. Od 1964. – posle pada s vlasti Nikite Hruščova – do pred smrt obavljao je dužnost predsednika Ministarskog saveta (vlade).

1991 – Vođa Inkata partije Mangosutu Butelezi, rival lidera Afričkog nacionalnog kongresa Nelsona Mandele, saopštio je da se povlači iz pregovora o okončanju aparthejda u Južnoj Africi.

1995 – U Bonu je održana konferencija predstavnika 31 zemlje i više međunarodnih organizacija o razoružanju i uspostavljanju međusobnog poverenja zaraćenih strana u Bosni i Hercegovini.

1995 – U nesreći zairskog putničkog aviona, koji se srušio na severu Angole, poginuo je 141 putnik i član posade.

1999 – Predsednica Šri Lanke Čandrika Kumaratunga povređena je u eksploziji jedne od dveju bombi u kojima je poginulo 33 i ranjeno 137 ljudi. Vlasti u Kolombu optužile su tamilske separatiste za te terorističke akte.

2001 – Umro je francuski pevač Žilber Beko, šansonjer koji je tokom pola veka komponovao više od 400 pesama, uključujući čuvenu “Natali”. Njegov hit “A sada” doživeo je veliki uspeh u engleskoj verziji u interpretaciji Frenka Sinatre i Barbre Strejsend.

2005 – Na predsedničkim izborima u Boliviji pobedio je Evo Morales i, kao pripadnik indijanskog naroda Ajmara, postao je prvi starosedelački predsednik u modernoj izbornoj istoriji Latinske Amerike.

2006 – Umro je Džo Barbera, koautor sa Bilom Hanom crtanih filmova kao što su Tom i Džeri, porodica Kremenko, Štrumfovi i Skubi Du. Barbera je prvi uspeh doživeo sa crtanim filmovima o Tomu i Džeriju. Dvojica stvaralaca započela su saradnju 30-ih, uspeh i popularnost stekli su 60-ih.

2008 – Umro je Mark Felt, agent američkog FBI, “duboko grlo” čuvene afere Votergejt. Felt, bivši zamenik direktora američkog Federalnog istražnog biroa, odavao je novinarima “Vašington posta” Bobu Vudvordu i Karlu Bernstinu informacije i pružao smernice o detaljima operacije prisluškivanja vođene iz kabineta tadašnjeg predsednika SAD republikanca Ričarda Niksona. Istraga je ustanovila da je predsednik Nikson znao za prisluškivanje Demokrata, pa se čitava afera okončala njegovom ostavkom.

2011 – Umro je Vaclav Havel, bivši predsednik Češke (prethodno Čehoslovačke) i nekadašnji disident. Bio je angažovani literata, jedna od ključnih ličnosti tokom takozvane Plišane revolucije 1989. i aktivan učesnik u pokretu Praško proleće 1968. Zagovarao je bombardovanje Srba devedesetih 20 veka u više navrata.